تصویربرداری پاتولوژی فک بر یک اصل استوار است: ضایعات ادنتوژنیک و غیرادنتوژنیک فک ظاهر مشابهی دارند و تشخیص افتراقی با تحلیل سیستماتیک چهار ویژگی محدود میشود؛ محل، حاشیه، محتوای داخلی و اثر ضایعه بر ساختارهای مجاور. رادیوگرافی داخل دهانی و پانورامیک نقطه شروع است و تصویربرداری پیشرفته در موارد منتخب، توصیف را کامل می‌کند.
- به توضیح Gohel و همکاران، محل، حاشیه، محتوای داخلی و اثر بر ساختارهای مجاور مهم‌ترین ویژگی‌ها در تشخیص ضایعات خوش‌خیم فک‌اند.
- رادیوگرافی داخل دهانی و پانورامیک و ویژگی‌های تصویربرداری پیشرفته، همگی در ارزیابی ضایعات خوش‌خیم فک مفیدند.
- در متاآنالیز ۲۰۲۶ با ۶۶۸۸۲ بیمار، شیوع تجمعی دست‌کم یک یافته اتفاقی در پانورامیک ۳۶٫۷ درصد بود.
- در CBCT فک و صورت، شیوع بیماری سینوس ماگزیلا از ۷٫۵ تا ۶۶ درصد گزارش شده و ضخیمشدگی مخاط شایعترین یافته است.
- برای مرز پاتولوژیک ضخیمشدگی مخاط سینوس اجماعی وجود ندارد؛ گزارش باید توصیفی و دقیق باشد.
این مقاله، تصویربرداری پاتولوژی فک و صورت را از منظر رادیولوژیست دهان، فک و صورت مرور می‌کند: چگونه یک ضایعه به‌صورت سیستماتیک تحلیل شود، کدام مدالیته برای کدام پرسش مناسب است و یافتههای اتفاقی چه جایگاهی در گزارش دارند. مبنای علمی متن، مرور Gohel و همکاران درباره ضایعات خوش‌خیم فک، متاآنالیز یافتههای اتفاقی پانورامیک و مرور سیستماتیک یافتههای سینوس ماگزیلا در CBCT است.
تصویربرداری پاتولوژی فک: اصول و دامنه
پاتولوژی فک طیف وسیعی از ضایعات کیستی، توموری، التهابی، فیبرو-استئوسی و تکاملی را در بر می‌گیرد. تصویربرداری پاتولوژی فک سه هدف دارد: آشکارسازی ضایعه، توصیف دقیق ویژگی‌های آن برای محدود کردن تشخیص افتراقی، و تعیین وسعت و ارتباط آن با ساختارهای حیاتی برای برنامه‌ریزی درمان. تشخیص قطعی بسیاری از ضایعات همچنان به هیستوپاتولوژی نیاز دارد.
به توضیح Gohel و همکاران، ضایعات خوش‌خیم ادنتوژنیک و غیرادنتوژنیک در فک بالا و پایین ممکن است ویژگی‌های تصویری مشابهی داشته باشند. به همین دلیل، ارزش تصویربرداری در «خواندن سیستماتیک» است؛ یعنی هر ضایعه با یک ترتیب ثابت توصیف شود تا هیچ ویژگی تعیین‌کننده‌ای نادیده نماند.
ضایعات ادنتوژنیک و غیرادنتوژنیک
ضایعات ادنتوژنیک از بافت‌های سازنده دندان منشأ می‌گیرند و به همین دلیل اغلب در نواحی دندان‌دار و در ارتباط با تاج یا ریشه دیده می‌شوند. ضایعات غیرادنتوژنیک از استخوان، عروق یا سایر بافت‌ها منشأ دارند. ارتباط ضایعه با دندان، یکی از نخستین سرنخ‌ها در تفکیک این دو گروه است؛ اما به‌تنهایی کافی نیست و باید در کنار سایر ویژگی‌ها تفسیر شود.
تحلیل سیستماتیک ضایعه در رادیوگرافی
رویکرد استاندارد تحلیل ضایعه فک، توصیف ترتیبی چهار ویژگی است. Gohel و همکاران این ویژگی‌ها را کلید کمک به محدود کردن تشخیص افتراقی و برنامه‌ریزی درمان می‌دانند. این ترتیب ثابت، گزارش را قابل مقایسه و قابل پیگیری می‌کند.
“The location, margins, internal contents, and effects of the lesions on adjacent structures are important features in diagnosing the lesions.”
ترجمه: «محل، حاشیه‌ها، محتوای داخلی و اثر ضایعه بر ساختارهای مجاور، ویژگی‌های مهم در تشخیص ضایعات‌اند.»
— Gohel و همکاران، Dental Clinics of North America
محل و مرکز ضایعه
محل ضایعه شامل فک درگیر، ناحیه قدامی یا خلفی، موقعیت نسبت به کانال مندیبل و کف سینوس، و ارتباط با دندان است. تعیین مرکز ضایعه، یعنی نقطه‌ای که ضایعه احتمالاً از آن شروع شده، اهمیت ویژه دارد؛ برای نمونه مرکز در بالای کانال مندیبل با منشأ ادنتوژنیک سازگارتر است. در تصاویر دوبعدی، رویهمافتادگی ساختارها می‌تواند تعیین دقیق محل را دشوار کند.
حاشیه، محتوای داخلی و اثر بر مجاورت
حاشیه ضایعه سرعت و الگوی رشد را بازتاب میدهد: حاشیه مشخص و کورتیکه معمولاً با رشد آهسته همراه است و حاشیه نامشخص یا تهاجمی، احتمال فرایند التهابی یا بدخیم را مطرح می‌کند. محتوای داخلی به سه الگوی رادیولوسنت، رادیواپک و مختلط تقسیم میشود و وجود تیغه یا کلسیفیکاسیون، دامنه افتراقی را محدودتر می‌کند.
اثر بر ساختارهای مجاور شامل جابه‌جایی یا تحلیل ریشه، اتساع یا نازک شدن کورتکس، جابه‌جایی کانال مندیبل و تغییر کف سینوس است. این اثرها هم به تشخیص و هم به برنامه‌ریزی جراحی کمک می‌کنند. جدول زیر، این چهار محور را با پرسش‌های کلیدی هر یک خلاصه می‌کند:
| ویژگی | پرسش کلیدی | نمونه توصیف |
|---|---|---|
| محل | کدام فک، کدام ناحیه، مرکز ضایعه کجاست؟ | ناحیه مولر فک پایین، بالای کانال مندیبل |
| حاشیه | مشخص یا نامشخص؛ کورتیکه یا بدون کورتکس؟ | حاشیه مشخص و کورتیکه |
| محتوای داخلی | رادیولوسنت، رادیواپک یا مختلط؟ | رادیولوسنت تک‌حفره‌ای بدون کلسیفیکاسیون |
| اثر بر مجاورت | ریشه، کورتکس، کانال و سینوس چه تغییری کرده‌اند؟ | اتساع کورتکس باکال و جابه‌جایی دندان |
| ارتباط با دندان | ضایعه به تاج، ریشه یا ناحیه بی‌دندان مرتبط است؟ | اتصال به ناحیه سرویکال دندان نهفته |
چهار محور اصلی بر پایه Gohel و همکاران، ۲۰۱۶
انتخاب مدالیته در پاتولوژی فک
طبق Gohel و همکاران، رادیوگرافی داخل دهانی و پانورامیک و نیز ویژگی‌های تصویربرداری پیشرفته در ارزیابی ضایعات خوش‌خیم فک مفیدند. انتخاب مدالیته باید به پرسش بالینی پاسخ دهد: آشکارسازی و غربالگری، توصیف سهبعدی و وسعت، یا ارزیابی بافت نرم. هیچ مدالیته‌ای برای همه پرسش‌ها برتر نیست.
رادیوگرافی داخل دهانی و پانورامیک
رادیوگرافی پری‌اپیکال جزئیات بالایی در ناحیه محدود دارد و برای ضایعات کوچک مرتبط با ریشه مناسب است. پانورامیک نمای کلی هر دو فک، TMJ و بخشی از سینوس‌ها را با دوز نسبتاً پایین نشان میدهد و اغلب نخستین تصویری است که ضایعه در آن دیده میشود. محدودیت اصلی هر دو، تصویر دوبعدی و رویهمافتادگی ساختارهاست؛ اصول آشکارساز داخل دهانی در مقاله آشکارساز دیجیتال داخل دهانی آمده است.
نقش CBCT در توصیف سهبعدی ضایعه
CBCT با نمایش سهبعدی، وسعت ضایعه، اتساع و سوراخشدگی کورتکس و ارتباط با کانال مندیبل و سینوس را بدون رویهمافتادگی نشان میدهد. Fontenele و همکاران بر انتخاب اندیکاسیون‌محور و فردی‌سازی اکسپوژر CBCT تأکید دارند و راهنمای SEDENTEXCT کاربرد CBCT را تنها پس از توجیه بالینی می‌پذیرد. محدودیت مهم CBCT، کنتراست ضعیف بافت نرم است؛ ارزیابی بافت نرم و گسترش خارج استخوانی به CT چندبرشی یا MRI نیاز دارد.
مقایسه زیر، جایگاه مدالیته‌های رایج را در تصویربرداری پاتولوژی فک نشان میدهد:
| مدالیته | نقطه قوت | محدودیت |
|---|---|---|
| پری‌اپیکال | وضوح فضایی بالا در ناحیه محدود | میدان کوچک؛ دوبعدی |
| پانورامیک | نمای کلی دو فک با دوز نسبتاً پایین | رویهمافتادگی و بزرگ‌نمایی نابرابر |
| CBCT | توصیف سهبعدی وسعت و ارتباط با کانال و سینوس | کنتراست ضعیف بافت نرم؛ آرتیفکت فلزی |
| CT چندبرشی و MRI | ارزیابی بافت نرم و گسترش خارج استخوانی | دوز بالاتر در CT؛ دسترسی و هزینه |
جمع‌بندی بر پایه Gohel ۲۰۱۶، Fontenele ۲۰۲۵ و Kaasalainen ۲۰۲۱
در انتخاب FOV برای ضایعات، کوچک‌ترین حجمی که کل ضایعه و حاشیه سالم اطراف آن را پوشش دهد، اصل بهینه‌سازی را رعایت می‌کند؛ این موضوع در مقاله FOV در OP 3D LX و EX بررسی شده است. وجود ترمیم‌های فلزی نیز ممکن است ضایعه کوچک را بپوشاند؛ الگوهای آن در مقاله آرتیفکت CBCT آمده است.
یافتههای اتفاقی در تصویربرداری فک و صورت
یافته اتفاقی، مشاهده رادیوگرافیک غیرمنتظره‌ای است که با هدف اصلی تصویربرداری ارتباط ندارد اما ممکن است اهمیت تشخیصی یا درمانی داشته باشد. در تصویربرداری فک و صورت، به‌ویژه در پانورامیک و CBCT با FOV بزرگ، این یافته‌ها شایع‌اند و خواندن کامل تصویر را به یک مسئولیت حرفه‌ای تبدیل می‌کنند.
یافتههای اتفاقی در پانورامیک
مرور سیستماتیک و متاآنالیز Imboden-Ilia و همکاران ۲۵ مطالعه با ۶۶۸۸۲ بیمار را تحلیل کرد. شیوع یافتههای اتفاقی در مطالعات از ۵٫۲ تا ۸۸٫۱ درصد متغیر بود و شیوع تجمعی بیمارانی با دست‌کم یک یافته، ۳۶٫۷ درصد برآورد شد. یافته‌ها بیشتر به راه هوایی (۳۰٫۹ درصد)، دندان (۱۲٫۲ درصد)، کلسیفیکاسیون بافت نرم (۹٫۴ درصد)، ستون فقرات (۷٫۴ درصد)، رادیواپسیته‌ها (۷٫۱ درصد) و TMJ (۱٫۸ درصد) مربوط بودند.
در گروه کلسیفیکاسیون بافت نرم، کلسیفیکاسیون یا طویل‌شدگی لیگامان استیلوئید (۷٫۱ درصد)، پلاک‌های عروقی (۳٫۷ درصد) و کلسیفیکاسیون شریان کاروتید (۱ درصد) گزارش شد. ناهمگونی میان مطالعات بالا بود و نویسندگان بر کیفیت محدود گزارش‌دهی مطالعات اولیه تأکید کرده‌اند.
“When a dental panoramic image is justified, it should be adequately assessed for incidental findings by either a specialist oral and maxillofacial radiologist or a dentist with appropriate training and experience.”
ترجمه: «وقتی تصویر پانورامیک دندانی توجیه دارد، باید به‌طور کافی از نظر یافتههای اتفاقی توسط متخصص رادیولوژی دهان، فک و صورت یا دندانپزشکی با آموزش و تجربه مناسب بررسی شود.»
— Imboden-Ilia و همکاران، Clinical Oral Investigations
سینوس ماگزیلا در CBCT
مرور سیستماتیک Ata-Ali و همکاران ۲۳ مطالعه با ۱۱۹۷۱ بیمار را بررسی کرد. شایعترین تنوع‌های آناتومیک، پنوماتیزاسیون و سپتای سینوس بود و شیوع بیماری سینوس ماگزیلا از ۷٫۵ تا ۶۶ درصد گزارش شد. شایعترین یافتههای پاتولوژیک، ضخیمشدگی مخاط، سینوزیت و کدورت سینوس بودند؛ شیوع سپتا ۳۳٫۲ تا ۵۸ درصد و شیوع کیست مخاطی ۳٫۵ تا ۱۶٫۴ درصد گزارش شده است.
نکته مهم برای گزارش‌نویسی آن است که درباره آستانه پاتولوژیک ضخیمشدگی مخاط اجماعی وجود ندارد و تعریف سینوزیت نیز در ادبیات متفاوت است. نویسندگان همچنین یادآوری کرده‌اند که بیشتر بیماران مطالعات، افراد مسن‌تر با بی‌دندانی خلفی فک بالا در مسیر برنامه‌ریزی ایمپلنت با CBCT بوده‌اند و نتایج قابل تعمیم به جمعیت عمومی نیست.
“There is no consensus regarding the cutoff point beyond which mucosal thickening of the maxillary sinus should be regarded as pathological.”
ترجمه: «درباره نقطه برشی که فراتر از آن ضخیمشدگی مخاط سینوس ماگزیلا پاتولوژیک تلقی شود، اجماعی وجود ندارد.»
— Ata-Ali و همکاران، Medicina Oral, Patología Oral y Cirugía Bucal
گزارش‌نویسی و مسئولیت تفسیر
گزارش رادیولوژیک ضایعه فک باید توصیفی، ساختاریافته و قابل پیگیری باشد. هدف گزارش، انتقال ویژگی‌های تصویری، دامنه تشخیص افتراقی و توصیه برای اقدام بعدی است؛ نه صدور تشخیص قطعی بافت‌شناسی. در CBCT، مسئولیت خواندن کل حجم بازسازی‌شده، و نه فقط ناحیه مورد پرسش، بر عهده تفسیرکننده است.
بر پایه منابع این مقاله، چک‌لیست زیر برای گزارش ضایعات در تصویربرداری پاتولوژی فک کاربردی است:
- محل و مرکز: فک، ناحیه، ارتباط با دندان، کانال مندیبل و کف سینوس.
- اندازه و شکل: ابعاد در سه صفحه در CBCT و تک‌حفره‌ای یا چندحفره‌ای بودن.
- حاشیه: مشخص یا نامشخص، کورتیکه یا بدون کورتکس.
- محتوای داخلی: رادیولوسنت، رادیواپک یا مختلط و الگوی کلسیفیکاسیون.
- اثر بر مجاورت: ریشه‌ها، کورتکس، کانال و سینوس.
- یافتههای اتفاقی: بررسی کامل تصویر، از راه هوایی و کلسیفیکاسیون‌های بافت نرم تا TMJ.
- جمع‌بندی و توصیه: دامنه تشخیص افتراقی و پیشنهاد اقدام بعدی، مانند نمونه‌برداری یا تصویربرداری تکمیلی.
نقش ابزارهای کمکی
ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی در آشکارسازی برخی ضایعات و یافته‌ها در حال توسعه‌اند، اما جایگزین تحلیل سیستماتیک و قضاوت بالینی نیستند؛ کاربردها و محدودیت‌های آن‌ها در مقاله هوش مصنوعی رادیولوژی دندان و فک مرور شده است. اصل توجیه برای انتخاب هر تصویر نیز در مقاله توجیه تصویربرداری آمده است.
پرسش‌های متداول
مهم‌ترین ویژگی‌ها در تحلیل رادیوگرافیک ضایعه فک کدام‌اند؟
به توضیح Gohel و همکاران، محل، حاشیه، محتوای داخلی و اثر ضایعه بر ساختارهای مجاور مهم‌ترین ویژگی‌ها در تشخیص ضایعات خوش‌خیم فک هستند و توصیف ترتیبی آن‌ها، تشخیص افتراقی را محدود می‌کند.
آیا پانورامیک برای ارزیابی ضایعات فک کافی است؟
پانورامیک اغلب نخستین تصویری است که ضایعه در آن دیده میشود و نمای کلی دو فک را نشان میدهد؛ اما دوبعدی است و رویهمافتادگی دارد. برای توصیف سهبعدی وسعت و ارتباط با کانال و سینوس، در موارد منتخب CBCT لازم میشود.
چه زمانی CBCT در پاتولوژی فک کمککننده است؟
وقتی پرسش بالینی به وسعت سهبعدی، اتساع یا سوراخشدگی کورتکس، یا ارتباط ضایعه با کانال مندیبل و سینوس مربوط باشد. CBCT کنتراست بافت نرم ضعیفی دارد و برای ارزیابی بافت نرم مناسب نیست.
یافته اتفاقی در پانورامیک چقدر شایع است؟
در متاآنالیز ۲۰۲۶ با ۶۶۸۸۲ بیمار، شیوع تجمعی بیمارانی با دست‌کم یک یافته اتفاقی ۳۶٫۷ درصد بود و یافتههای راه هوایی، دندانی و کلسیفیکاسیون بافت نرم شایعترین دسته‌ها بودند.
شایعترین یافته پاتولوژیک سینوس ماگزیلا در CBCT چیست؟
در مرور سیستماتیک Ata-Ali و همکاران، ضخیمشدگی مخاط، سینوزیت و کدورت سینوس شایعترین یافتههای پاتولوژیک بودند و شیوع ضخیمشدگی مخاط از ۳۵٫۱ تا ۶۶ درصد گزارش شد.
چه کسی باید یافتههای اتفاقی را بررسی کند؟
طبق Imboden-Ilia و همکاران، تصویر پانورامیک توجیهشده باید توسط متخصص رادیولوژی دهان، فک و صورت یا دندانپزشکی با آموزش و تجربه مناسب از نظر یافتههای اتفاقی بررسی شود.
جمع‌بندی
تصویربرداری پاتولوژی فک بیش از هر چیز به روش خواندن وابسته است. چون ضایعات ادنتوژنیک و غیرادنتوژنیک ظاهر مشابهی دارند، توصیف سیستماتیک محل، حاشیه، محتوای داخلی و اثر بر ساختارهای مجاور، ستون تشخیص افتراقی است. رادیوگرافی داخل دهانی و پانورامیک نقطه شروع‌اند و CBCT در موارد منتخب توصیف سهبعدی را کامل می‌کند. شیوع بالای یافتههای اتفاقی در پانورامیک و سینوس ماگزیلا نیز یادآوری می‌کند که کل تصویر باید با دقت خوانده و به‌صورت ساختاریافته گزارش شود.
برای آشنایی با دستگاه‌های پانورامیک و دستگاه CBCT مدل OP 3D برند DEXIS، برای مشاوره علمی و فنی با کارشناسان چاوش طب آذین تماس بگیرید: ۰۹۱۲۲۶۱۶۱۶۷ و ۰۹۱۲۳۹۵۹۴۳۶.
مهم‌ترین پیام‌های این مقاله را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:
| محور | نکته کلیدی |
|---|---|
| رویکرد | ضایعات ادنتوژنیک و غیرادنتوژنیک ظاهر مشابه دارند؛ خواندن سیستماتیک ضروری است. |
| چهار ویژگی | محل، حاشیه، محتوای داخلی و اثر بر ساختارهای مجاور. |
| مدالیته | داخل دهانی و پانورامیک برای شروع؛ CBCT برای توصیف سهبعدی در موارد منتخب. |
| یافته اتفاقی | شیوع تجمعی ۳۶٫۷ درصد در پانورامیک؛ بیشتر راه هوایی، دندان و کلسیفیکاسیون. |
| سینوس | بیماری سینوس ۷٫۵ تا ۶۶ درصد در CBCT؛ نبود اجماع بر آستانه ضخیمشدگی مخاط. |
| گزارش | توصیفی، ساختاریافته، شامل کل تصویر و توصیه برای اقدام بعدی. |
منابع
- Gohel A, Villa A, Sakai O. Benign Jaw Lesions. Dent Clin North Am. 2016;60(1):125-41. doi:10.1016/j.cden.2015.08.005
- Imboden-Ilia A, Awaad H, Inglezos E, Eliades T, Papageorgiou SN. Incidental findings from panoramic radiographs: A systematic review with meta-analysis. Clin Oral Investig. 2026;30(10):464. doi:10.1007/s00784-026-07148-4
- Ata-Ali J, Diago-Vilalta JV, Melo M, et al. What is the frequency of anatomical variations and pathological findings in maxillary sinuses among patients subjected to maxillofacial cone beam computed tomography? A systematic review. Med Oral Patol Oral Cir Bucal. 2017;22(4):e400-e409. doi:10.4317/medoral.21456
- Fontenele RC, Gaêta-Araujo H, Jacobs R. Cone beam computed tomography in dentistry: Clinical recommendations and indication-specific features. J Dent. 2025;159:105781. doi:10.1016/j.jdent.2025.105781
- European Commission. Radiation Protection No 172: Cone beam CT for dental and maxillofacial radiology — Evidence-based guidelines (SEDENTEXCT). Luxembourg: Publications Office of the EU; 2012. op.europa.eu — RP 172 (doi:10.2768/21874)
- Kaasalainen T, Ekholm M, Siiskonen T, Kortesniemi M. Dental cone beam CT: An updated review. Phys Med. 2021;88:193-217. doi:10.1016/j.ejmp.2021.07.007
- Figure: panoramic radiograph of a dentigerous cyst around an impacted mandibular third molar — Coronation Dental Specialty Group, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons. commons.wikimedia.org — JawCyst.jpg
- Featured image: panoramic radiograph of an extensive keratocystic odontogenic tumour (odontogenic keratocyst) — Coronation Dental Specialty Group, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons. commons.wikimedia.org — Massive keratocystic odontogenic tumour.jpg
این مقاله توسط تیم تحریریه علمی چاوش طب آذین تهیه شده است؛ تیمی که محتوای دانشنامه تخصصی رادیولوژی دهان، فک و صورت را بر پایه مقالات داوری‌شده، گایدلاین‌های بین‌المللی و مستندات فنی سازندگان تدوین و به‌روزرسانی می‌کند. چاوش طب آذین از سال ۲۰۱۴ در حوزه خدمات و تجهیزات تصویربرداری دندانپزشکی فعالیت دارد (درباره ما). سایر مقالات این دانشنامه در وبلاگ چاوش طب آذین در دسترس است. این محتوا جنبه آموزشی دارد و جایگزین قضاوت بالینی متخصص نیست.
آخرین به‌روزرسانی:
نسخه PDF مقاله
نسخه کامل این مقاله با عنوان «تصویربرداری پاتولوژی فک و صورت: رویکرد رادیولوژیک» را می‌توانید به‌صورت PDF مشاهده یا دریافت کنید.
