رادیولوژی دندان کودکان بر دو اصل استوار است: توجیه فردی هر تصویر بر پایه شرح حال و معاینه، و بهینه‌سازی اکسپوژر طبق اصل ALADAIP، یعنی کمترین دوز قابل‌دستیابی تشخیصی، اندیکاسیون‌محور و بیمارمحور. سند سیاستی EAPD، بیانیه DIMITRA و راهنمای IAEA چارچوب اصلی این رویکرد را شکل می‌دهند.
- طبق سند سیاستی EAPD، شواهد کارایی معاینات رادیوگرافیک دندانی در کودکان وجود ندارد یا سطح آن پایین است؛ پس توجیه فردی و بیمارمحور ضروری است.
- اصل ALADAIP بهینه‌سازی را به اندیکاسیون و ویژگی‌های هر کودک گره می‌زند.
- IAEA توصیه میکند در کودکان همیشه از حالت کودک استفاده شود یا پارامترهای اکسپوژر تنظیم شود؛ این کار ممکن است ۵۰ درصد یا بیشتر دوز را کاهش دهد.
- در متاآنالیز Ludlow، میانگین دوز مؤثر CBCT کودک ۱۰۳ میکروسیورت برای FOV کوچک و ۱۷۵ میکروسیورت برای FOV بزرگ و متوسط بود.
- در نظرسنجی ۴۸۸ دندان‌پزشک کودکان، ۵۷٫۴ درصد آموزش رسمی CBCT نداشتند و تنها ۱۷٫۷ درصد اثر کولیماسیون مستطیلی بر دوز را می‌شناختند.
این مقاله، اصول و گایدلاین‌های رادیولوژی دندان کودکان را برای رادیولوژیست دهان، فک و صورت مرور میکند. محور متن، سند سیاستی آکادمی اروپایی دندانپزشکی کودکان (EAPD)، بیانیه پروژه DIMITRA درباره CBCT در کودکان و راهنمای حفاظت بیمار IAEA است و دو نظرسنجی بین‌المللی، فاصله میان گایدلاین و عمل بالینی را نشان می‌دهند. مبانی حفاظت پرتویی در مقاله ICRP 113 و کمیت‌های دوز در مقاله دوزیمتری رادیولوژی دندان آمده است.
ویژگی‌های رادیولوژی دندان کودکان
کودکان از سه جهت با بزرگسالان تفاوت دارند: حساسیت پرتویی بیشتر بافت‌ها، عمر باقی‌مانده طولانی‌تر برای بروز اثرات احتمالی، و احتمال تکرار تصویربرداری در طول رشد. به همین دلیل، رادیولوژی دندان کودکان نیازمند توجیه دقیق‌تر، پروتکلهای اختصاصی و توجه به همکاری و حرکت بیمار است.
حساسیت پرتویی و اثر تجمعی
آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در صفحه حفاظت بیمار در رادیولوژی دندان یادآوری میکند که غدد بزاقی و تیروئید از اندام‌های در معرض خطر در رادیولوژی دندان‌اند؛ غدد بزاقی اغلب در پرتو اولیه قرار دارند و تیروئید عمدتاً از پرتو پراکنده دوز می‌گیرد. تیروئید از حساس‌ترین اندام‌ها به پرتو در کودکان است.
“Although radiation exposure arising from dental radiology is low, a child may undergo many repeated procedures during childhood and adolescence. Therefore, the accumulated effect of the radiation exposure should be taken into consideration.”
ترجمه: «اگرچه مواجهه پرتویی ناشی از رادیولوژی دندان کم است، کودک ممکن است در دوران کودکی و نوجوانی بارها تصویربرداری شود؛ بنابراین اثر تجمعی مواجهه باید در نظر گرفته شود.»
— آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، IAEA RPOP
توجیه تصویربرداری در کودکان
مؤثرترین راه کاهش دوز، پرهیز از تصویربرداری غیرضروری است. IAEA تصریح میکند که معاینه رادیوگرافیک روتین برای همه بیماران توجیه ندارد. در کودکان، تصمیم به تصویربرداری باید بر پایه شرح حال و معاینه بالینی همان کودک گرفته شود و نوع، تعداد و فاصله تصاویر به خطر بیماری و پرسش بالینی وابسته باشد.
گایدلاین EAPD و اصل ALADAIP
سند Kühnisch و همکاران حاصل چهار گروه کاری متخصص است که هر یک مرور سیستماتیک انجام دادند: حفاظت پرتویی، رادیوگرافی داخل دهانی (بایت‌وینگ و پری‌اپیکال)، پانورامیک و CBCT. نتیجه کلیدی این سند آن است که شواهد کارایی معاینات رادیوگرافیک دندانی در جمعیت جوان وجود ندارد یا سطح آن پایین است؛ بنابراین توصیه‌ها به‌عنوان «بهترین راهنمای عملکرد بالینی» ارائه شده‌اند.
این سند بر رعایت اصل توجیه فردی و بیمارمحور تأکید میکند و در صورت نیاز به تصویر، بهینه‌سازی را طبق اصل ALADAIP لازم می‌داند. اصول کلی توجیه در مقاله توجیه تصویربرداری در دهان و فک مرور شده است.
“It is essential to respect the radiological principles of an individualized and patient-specific justification.”
ترجمه: «رعایت اصول رادیولوژیک توجیه فردی و بیمارمحور ضروری است.»
— Kühnisch و همکاران، سند سیاستی EAPD
CBCT در کودکان و بیانیه DIMITRA
پروژه اروپایی چندمرکزی DIMITRA با هدف بهینه‌سازی اکسپوژر CBCT در کودکان و نوجوانان شکل گرفت. نویسندگان بیانیه یادآوری می‌کنند که شواهد درباره اندیکاسیون‌های CBCT در کودکان محدود است و توصیه‌های کاهش دوز ناهمگون گزارش شده‌اند. هدف بیانیه، ارائه توصیه‌های اندیکاسیون‌محور و بیمارمحور با تلفیق داده‌های کیفیت تصویر و دوز است.
داده‌های دوز نیز اهمیت این رویکرد را نشان میدهد. در متاآنالیز Ludlow و همکاران، دوز مؤثر کودک با هر پروتکل از ۱۳ تا ۷۶۹ میکروسیورت برای FOV بزرگ یا متوسط و از ۷ تا ۵۲۱ میکروسیورت برای FOV کوچک متغیر بود. میانگین دوز پروتکلهای استاندارد یا پیش‌فرض در کودکان ۱۷۵ میکروسیورت (FOV بزرگ و متوسط) و ۱۰۳ میکروسیورت (FOV کوچک) گزارش شد.
دامنه گسترده این اعداد نشان میدهد که انتخاب دستگاه، FOV و پروتکل در کودکان اثر تعیین‌کننده دارد. کاربرد CBCT در پرسش‌های ارتودنتیک کودکان، از جمله نیش نهفته، در مقاله CBCT در ارتودنسی بررسی شده است.
بهینه‌سازی دوز و تکنیک در کودکان
پس از توجیه، بهینه‌سازی سه لایه دارد: انتخاب کم‌دوزترین مدالیته و کوچک‌ترین میدان کافی، تنظیم پارامترهای اکسپوژر متناسب با اندازه کودک، و پیشگیری از تکرار تصویر با موقعیت‌دهی و تثبیت مناسب. حفاظ بیمار در جایگاه درست خود، لایه تکمیلی است و جایگزین این سه لایه نمی‌شود.
حالت کودک، کولیماسیون و پارامترهای اکسپوژر
IAEA در صفحه بهینه‌سازی در رادیولوژی دندان توصیه میکند در صورت وجود، همیشه از حالت‌های معاینه کودک استفاده شود و در غیر این صورت، کیلوولتاژ، میلی‌آمپر و زمان اکسپوژر به‌طور مناسب تنظیم شود؛ اقدامی که ممکن است ۵۰ درصد یا بیشتر از دوز بیمار بکاهد. محدود کردن پرتو با کولیماسیون نیز از ارکان بهینه‌سازی است.
حفاظ تیروئید و پیش‌بند
طبق IAEA، با تجهیزات و روش‌های طراحی‌شده و بهینه، استفاده روتین از پیش‌بند سربی در رادیولوژی دندان لازم نیست؛ اما یقه تیروئید باید در همه معایناتی به کار رود که تیروئید ممکن است در معرض پرتو اولیه یا مقدار قابل‌توجه پرتو پراکنده باشد. در کودکان، به دلیل حساسیت بالای تیروئید، این نکته اهمیت بیشتری دارد.
حرکت بیمار و تثبیت
حرکت، علت مهم افت کیفیت و تکرار تصویر در کودکان است. در مطالعه Spin-Neto و همکاران روی معاینات CBCT بیماران ۹ تا ۲۵ ساله، حرکت سه بار یا بیشتر، مدت تجمعی شش ثانیه یا بیشتر و حرکت چندصفحه‌ای با کیفیت پایین‌تر تصویر همراه بود. ۴۵ درصد بیماران در سه ثانیه نخست بدون تابش شروع به حرکت کردند؛ بنابراین توقف و آموزش دوباره پیش از تابش، تکرار اسکن را کاهش میدهد. الگوهای آرتیفکت حرکتی در مقاله آرتیفکت CBCT آمده است.
جدول زیر، اقدامات اصلی بهینه‌سازی در کودکان و مبنای علمی هر یک را خلاصه میکند:
| اقدام | توصیه یا شواهد | منبع |
|---|---|---|
| توجیه فردی | تصمیم بر پایه شرح حال و معاینه؛ بدون معاینه روتین برای همه | EAPD؛ IAEA |
| حالت کودک | استفاده همیشگی در صورت وجود؛ کاهش دوز تا ۵۰ درصد یا بیشتر | IAEA |
| CBCT اندیکاسیون‌محور | توصیه‌های اندیکاسیون‌محور و بیمارمحور با تلفیق کیفیت و دوز | DIMITRA |
| انتخاب FOV | میانگین دوز کودک ۱۰۳ میکروسیورت در FOV کوچک در برابر ۱۷۵ در FOV بزرگ و متوسط | Ludlow |
| یقه تیروئید | در معایناتی که تیروئید در معرض پرتو اولیه یا پراکنده قابل‌توجه است | IAEA |
| کنترل حرکت | توقف و آموزش دوباره اگر حرکت پیش از تابش دیده شود | Spin-Neto |
منابع: EAPD ۲۰۲۰، IAEA، DIMITRA ۲۰۱۸، Ludlow ۲۰۱۵ و Spin-Neto ۲۰۱۶
شکاف دانش و عملکرد در رادیولوژی دندان کودکان
وجود گایدلاین به‌معنای اجرای آن نیست. دو نظرسنجی بین‌المللی نشان میدهد که دندان‌پزشکان کودکان دانش متوسطی از حفاظت پرتویی دارند، اما کاربرد آن در عمل، به‌ویژه درباره CBCT و کولیماسیون، ناهمگون است. این یافته‌ها اهمیت نقش مشاوره‌ای رادیولوژیست را در رادیولوژی دندان کودکان برجسته میکند.
نظرسنجی چندملیتی ۲۰۲۶
در مطالعه Sezer و همکاران، ۴۸۸ دندان‌پزشک کودکان از هشت کشور شرکت کردند. میانگین نمره دانش ۳۹٫۹ ± ۴٫۷ بود و ۷۵٫۸ درصد دانش متوسط داشتند. ۴۱٫۶ درصد کولیماسیون مستطیلی را مؤثرترین اقدام حفاظتی دانستند، اما تنها ۱۷٫۷ درصد اثر آن را بر دوز می‌شناختند. ۶۸ درصد با اصل ALARA/ALADA و ۴۶٫۵ درصد با ALADAIP آشنا بودند.
درباره CBCT، ۵۷٫۴ درصد آموزش رسمی ندیده بودند، ۴۳٫۶ درصد در انتخاب FOV مناسب تردید داشتند و ۹۱ درصد کمتر از پنج اسکن در ماه گزارش کردند. نویسندگان به دلیل نمونه‌گیری غیراحتمالی، تفسیر محتاطانه نتایج را توصیه کرده‌اند.
“Pediatric dentists demonstrated moderate radiation knowledge but inconsistent application of radiation protection principles.”
ترجمه: «دندان‌پزشکان کودکان دانش پرتویی متوسطی نشان دادند، اما اصول حفاظت پرتویی را به‌طور ناهمگون به کار می‌بردند.»
— Sezer و همکاران، Dentomaxillofacial Radiology
الگوهای عملکرد در اروپا
در مطالعه مقطعی Mitsea و همکاران، ۱۵۱ دندان‌پزشک کودکان شرکت‌کننده در سمینار EAPD با نرخ پاسخ ۸۲ درصد پرسشنامه را تکمیل کردند. ۶۸ درصد تصاویر را خودشان تهیه می‌کردند و ۲۱ درصد بیمار را ارجاع می‌دادند. هنگام ارجاع برای CBCT، ۵۱ درصد FOV کوچک (موضعی) و تنها ۱۱ درصد FOV بزرگ درخواست می‌کردند. یقه تیروئید و بهینه‌سازی تنظیمات اکسپوژر، رایج‌ترین اقدامات حفاظتی گزارش‌شده بود.
| شاخص | مقدار | مطالعه |
|---|---|---|
| شرکت‌کنندگان | ۴۸۸ نفر از هشت کشور | Sezer ۲۰۲۶ |
| بدون آموزش رسمی CBCT | ۵۷٫۴ درصد | Sezer ۲۰۲۶ |
| آگاهی از اثر کولیماسیون مستطیلی بر دوز | ۱۷٫۷ درصد | Sezer ۲۰۲۶ |
| شرکت‌کنندگان | ۱۵۱ نفر؛ نرخ پاسخ ۸۲ درصد | Mitsea ۲۰۲۴ |
| درخواست FOV کوچک هنگام ارجاع CBCT | ۵۱ درصد | Mitsea ۲۰۲۴ |
| درخواست FOV بزرگ | ۱۱ درصد | Mitsea ۲۰۲۴ |
منابع: Sezer و همکاران، ۲۰۲۶ و Mitsea و همکاران، ۲۰۲۴
الزامات اجرایی در مراکز تصویربرداری کودکان
برای مرکزی که تصویربرداری دهان و فک کودکان را انجام میدهد، ترجمه گایدلاین‌ها به روال روزمره، مهم‌ترین گام است. این روال باید از پذیرش ارجاع تا گزارش نهایی را پوشش دهد.
بر پایه منابع این مقاله، الزامات کلیدی عبارت‌اند از:
- بازبینی ارجاع: بررسی توجیه هر درخواست و پیشنهاد جایگزین کم‌دوزتر در صورت امکان.
- پروتکلهای اختصاصی کودک: تعریف حالت کودک یا پارامترهای کاهش‌یافته برای هر دستگاه و هر اندیکاسیون.
- FOV حداقلی: انتخاب کوچک‌ترین FOV که پرسش بالینی را پاسخ دهد؛ اصول آن در مقاله FOV در OP 3D LX و EX آمده است.
- کولیماسیون: محدود کردن پرتو به ناحیه مورد نیاز در رادیوگرافی داخل دهانی و خارج دهانی.
- یقه تیروئید: در معایناتی که تیروئید در معرض پرتو اولیه یا پراکنده است.
- کنترل حرکت: آموزش کودک، تثبیت مناسب و توقف پیش از تابش در صورت حرکت.
- آموزش مستمر: آموزش هدفمند و عملی کارکنان، به‌ویژه درباره CBCT و انتخاب FOV.
پرسش‌های متداول
آیا تصویربرداری دندانی روتین در کودکان توصیه می‌شود؟
خیر. طبق IAEA، معاینه رادیوگرافیک روتین برای همه بیماران توجیه ندارد و سند EAPD بر توجیه فردی و بیمارمحور بر پایه شرح حال و معاینه بالینی هر کودک تأکید میکند.
اصل ALADAIP یعنی چه؟
ALADAIP مخفف As Low As Diagnostically Achievable being Indication-oriented and Patient-specific است؛ یعنی دوز باید در پایین‌ترین سطحی باشد که هنوز تشخیص را ممکن میکند و پروتکل بر اساس اندیکاسیون و ویژگی‌های هر بیمار انتخاب شود.
دوز CBCT در کودکان چقدر است؟
در متاآنالیز Ludlow و همکاران، میانگین دوز مؤثر پروتکلهای استاندارد در کودکان ۱۰۳ میکروسیورت برای FOV کوچک و ۱۷۵ میکروسیورت برای FOV بزرگ و متوسط بود، اما دامنه آن بسته به دستگاه و پروتکل بسیار گسترده است.
آیا استفاده از یقه تیروئید در کودکان لازم است؟
طبق IAEA، یقه تیروئید باید در همه معایناتی به کار رود که تیروئید ممکن است در معرض پرتو اولیه یا مقدار قابل‌توجه پرتو پراکنده باشد. استفاده روتین از پیش‌بند سربی با تجهیزات بهینه لازم نیست.
حالت کودک چقدر دوز را کاهش میدهد؟
IAEA توصیه میکند در صورت وجود، همیشه از حالت کودک استفاده شود و در غیر این صورت پارامترهای اکسپوژر تنظیم شود؛ این کار ممکن است ۵۰ درصد یا بیشتر از دوز بیمار بکاهد.
چگونه از تکرار CBCT به دلیل حرکت کودک پیشگیری کنیم؟
با آموزش کودک، تثبیت مناسب سر و پایش ثانیههای بدون تابش. در مطالعه Spin-Neto و همکاران، ۴۵ درصد بیماران در سه ثانیه نخست بدون تابش حرکت کردند و توقف اسکن در این مرحله پیشنهاد شد.
جمع‌بندی
رادیولوژی دندان کودکان با رویکردی متفاوت از بزرگسالان اجرا می‌شود: هر تصویر باید به‌صورت فردی توجیه شود و هر اکسپوژر طبق اصل ALADAIP بهینه گردد. سند EAPD نشان میدهد که شواهد کارایی تصویربرداری در کودکان محدود است و بیانیه DIMITRA بر توصیه‌های اندیکاسیون‌محور برای CBCT تأکید دارد. حالت کودک، کولیماسیون، کوچک‌ترین FOV کافی، کنترل حرکت و یقه تیروئید در جایگاه درست، ابزارهای اصلی بهینه‌سازی‌اند. شکاف دانش گزارش‌شده در نظرسنجی‌های بین‌المللی نیز نقش آموزشی و مشاوره‌ای رادیولوژیست را پررنگ‌تر میکند.
برای آشنایی با سنسورهای RVG، دستگاه‌های پانورامیک و دستگاه‌های CBCT با امکان پروتکلهای کم‌دوز، برای مشاوره علمی و فنی با کارشناسان چاوش طب آذین تماس بگیرید: ۰۹۱۲۲۶۱۶۱۶۷ و ۰۹۱۲۳۹۵۹۴۳۶.
مهم‌ترین پیام‌های این مقاله را می‌توان در محورهای زیر خلاصه کرد:
| محور | نکته کلیدی |
|---|---|
| توجیه | فردی و بیمارمحور؛ معاینه روتین برای همه توجیه ندارد. |
| شواهد | طبق EAPD، شواهد کارایی تصویربرداری در کودکان وجود ندارد یا سطح آن پایین است. |
| بهینه‌سازی | اصل ALADAIP؛ حالت کودک یا تنظیم اکسپوژر و کولیماسیون. |
| CBCT | توصیه‌های اندیکاسیون‌محور DIMITRA؛ میانگین دوز کودک ۱۰۳ تا ۱۷۵ میکروسیورت. |
| حفاظت | یقه تیروئید در معاینات با مواجهه تیروئید؛ پیش‌بند روتین لازم نیست. |
| آموزش | ۵۷٫۴ درصد دندان‌پزشکان کودکان آموزش رسمی CBCT نداشتند. |
منابع
- Kühnisch J, Anttonen V, Duggal MS, et al. Best clinical practice guidance for prescribing dental radiographs in children and adolescents: an EAPD policy document. Eur Arch Paediatr Dent. 2020;21(4):375-386. doi:10.1007/s40368-019-00493-x
- Oenning AC, Jacobs R, Pauwels R, Stratis A, Hedesiu M, Salmon B; DIMITRA Research Group. Cone-beam CT in paediatric dentistry: DIMITRA project position statement. Pediatr Radiol. 2018;48(3):308-316. doi:10.1007/s00247-017-4012-9
- International Atomic Energy Agency (IAEA). Radiation protection of patients in dental radiology — information for health professionals (RPOP). Vienna: IAEA. iaea.org — RPOP: dentistry, patients
- International Atomic Energy Agency (IAEA). Optimization in dental radiology — FAQs for health professionals (RPOP). Vienna: IAEA. iaea.org — RPOP: dentistry, optimization
- Sezer B, Coşan Ata G, Duman C, et al. Multinational survey of pediatric dentists’ knowledge and clinical practices in dentomaxillofacial imaging. Dentomaxillofac Radiol. 2026 (online ahead of print):twag052. doi:10.1093/dmfr/twag052
- Mitsea A, Seremidi K, Christoloukas N, Gizani S. Exposure and protection protocols of dentomaxillofacial imaging applied by paediatric dentists in Europe. Oral Radiol. 2024;40(2):188-198. doi:10.1007/s11282-023-00720-8
- Ludlow JB, Timothy R, Walker C, et al. Effective dose of dental CBCT — a meta analysis of published data and additional data for nine CBCT units. Dentomaxillofac Radiol. 2015;44(1):20140197. doi:10.1259/dmfr.20140197
- Spin-Neto R, Matzen LH, Schropp L, Gotfredsen E, Wenzel A. Movement characteristics in young patients and the impact on CBCT image quality. Dentomaxillofac Radiol. 2016;45(4):20150426. doi:10.1259/dmfr.20150426
- Featured image: U.S. Navy Hospital Corpsman prepares a child for a dental x-ray, Pacific Partnership 2024-1, Palau — U.S. Navy photo by Petty Officer 2nd Class Jacob Woitzel, public domain, via Wikimedia Commons. commons.wikimedia.org — Pacific Partnership 2024-1 (8187054)
این مقاله توسط تیم تحریریه علمی چاوش طب آذین تهیه شده است؛ تیمی که محتوای دانشنامه تخصصی رادیولوژی دهان، فک و صورت را بر پایه مقالات داوری‌شده، گایدلاین‌های بین‌المللی و مستندات فنی سازندگان تدوین و به‌روزرسانی میکند. چاوش طب آذین از سال ۲۰۱۴ در حوزه خدمات و تجهیزات تصویربرداری دندانپزشکی فعالیت دارد (درباره ما). سایر مقالات این دانشنامه در وبلاگ چاوش طب آذین در دسترس است. این محتوا جنبه آموزشی دارد و جایگزین قضاوت بالینی متخصص نیست.
آخرین به‌روزرسانی:
نسخه PDF مقاله
نسخه کامل این مقاله با عنوان «رادیولوژی دندان کودکان: اصول تصویربرداری و گایدلاین‌ها» را می‌توانید به‌صورت PDF مشاهده یا دریافت کنید.
