تاریخچه رادیولوژی دهان و فک و صورت: از کشف اشعه ایکس تا CBCT

این مقاله ستون (Pillar) فصل نخست دانشنامه تخصصی چاوش طب آذین است و برای رادیولوژیست‌های دهان، فک و صورت نوشته شده است. هدف، مرور مستند نقاط عطف فناوری و درس‌هایی است که هر دوره برای تصمیم‌گیری بالینی امروز به جا گذاشته است. مقالات خوشه‌ای این فصل، از جمله اصول فیزیکی تشکیل تصویر در CBCT و آشکارسازهای دیجیتال داخل دهانی، هر یک از این مراحل را با جزئیات فنی بیشتری بررسی می‌کنند.

رادیولوژی دهان، فک و صورت چگونه آغاز شد؟

رادیولوژی دندان تقریباً بلافاصله پس از کشف پرتو ایکس توسط رونتگن در سال ۱۸۹۵ شکل گرفت. مرور تاریخی Jacobsohn و Fedran اهمیت این کشف را هم‌تراز کشف بیهوشی و شناخت میکروارگانیسم‌ها می‌داند و C. Edmund Kells را از کسانی معرفی می‌کند که با پشتکار، این کشف را به دندان‌پزشکی منتقل کردند. پیشگامان نخستین اما بهای سنگینی پرداختند؛ آسیب‌های تجمعی ناشی از تابش‌های مکرر، ضرورت حفاظت پرتویی را آشکار کرد.

در دهه‌های نخست، تجهیزات ابتدایی، فیلم‌های عکاسی کم‌حساس و زمان‌های تابش طولانی ویژگی اصلی رادیوگرافی دندان بود. مرور تاریخی Campbell تأکید می‌کند که تجهیزات، فیلم‌ها و تکنیک‌ها از آن زمان «به‌طور غیرقابل‌قیاسی» بهبود یافته‌اند و امروز ترکیبی از فیلم سریع، کولیماسیون، فیلتراسیون، استانداردسازی پردازش و برنامه‌های تضمین کیفیت، تصویر بهینه را با کمترین پرتو ممکن فراهم می‌کند ^[۲]. این جمع‌بندی در واقع نخستین صورت‌بندی همان اصل بهینه‌سازی است که بعدها در گایدلاین‌های بین‌المللی رسمیت یافت.

“Radiography’s early pioneers suffered the cumulative effects of repeated radiation exposure that irreparably damaged tissues.”

«پیشگامان نخستین رادیوگرافی از اثرات تجمعی تابش‌های مکرر رنج بردند؛ اثراتی که به بافت‌ها آسیب جبران‌ناپذیر زد.»

— D. J. Campbell، مرور تاریخی رادیوگرافی دندان، N Z Dent J، ۱۹۹۵ ^[۲]

چرا رادیوگرافی داخل دهانی نخستین روش غالب بود؟

رادیوگرافی داخل دهانی نخستین روش غالب بود، چون با تجهیزات ساده و گیرنده‌ای کوچک در مجاورت دندان، تصویری با جزئیات بالا از تاج، ریشه و استخوان آلوئول فراهم می‌کرد. محدودیت اصلی آن پوشش ناحیه‌ای کوچک بود؛ همین محدودیت، انگیزه نخستین تلاش‌ها برای تصویربرداری از کل فک در آغاز قرن بیستم را ایجاد کرد و در نهایت به رادیوگرافی پانورامیک انجامید.

حتی امروز نیز تصویربرداری داخل دهانی، چه با حسگر CMOS و چه با صفحه فسفری، بالاترین وضوح فضایی را در میان روش‌های روتین بالینی دندان‌پزشکی ارائه می‌دهد ^[۷]. به همین دلیل، تاریخ این حوزه را نباید داستان جایگزینی کامل روش‌ها دانست؛ بلکه هر روش جدید، دامنه پرسش‌های تشخیصی قابل‌پاسخ را گسترش داده و روش‌های پیشین در جایگاه تخصصی خود باقی مانده‌اند. تجهیزات امروزی این حوزه در دسته تصویربرداری داخل دهانی قابل مشاهده است.

رادیوگرافی پانورامیک چگونه شکل گرفت و چرا نقطه عطف بود؟

رادیوگرافی پانورامیک حاصل چند دهه تلاش برای نمایش کل فک در یک تصویر است. به گزارش Hallikainen، نخستین تلاش‌ها با منابع پرتو داخل دهانی در آغاز قرن بیستم انجام شد، اصل پرتو باریک در ۱۹۲۲ توصیف گردید، کارهای تجربی دهه ۱۹۵۰ به تکامل تجهیزات انجامید و دستگاه‌های تجاری در اوایل دهه ۱۹۶۰ عرضه شدند. این روش امروز جزء اساسی رادیولوژی دهان است.

نقش Yrjö Veli Paatero، پژوهشگر فنلاندی، در این مسیر محوری است. مقاله «پانتوموگرافی بالینی فک‌ها» (Soila و Paatero) در سال ۱۹۵۶ در مجله Radiology و مقاله «پانتوموگرافی و ارتوپانتوموگرافی» در سال ۱۹۶۱ در مجله Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathology منتشر شد ^[۴][۵]. واژه ارتوپانتوموگرافی که در عنوان مقاله ۱۹۶۱ آمده، امروز در قالب علامت تجاری ORTHOPANTOMOGRAPH روی خانواده دستگاه‌های DEXIS دیده می‌شود؛ مستندات سازنده این علامت را متعلق به PaloDEx Group Oy معرفی می‌کند.

اصل فیزیکی توموگرافی چرخشی پانورامیک چیست؟

در توموگرافی چرخشی پانورامیک، چشمه پرتو ایکس و گیرنده هم‌زمان و در جهت مخالف حول سر بیمار حرکت می‌کنند و پرتو باریکِ شکاف‌دار، فک را نوار به نوار جاروب می‌کند. ساختارهایی که درون لایه کانونی (Focal trough) قرار دارند واضح ثبت می‌شوند و ساختارهای خارج از آن محو می‌شوند. نتیجه، تصویری منحنی و گسترده از هر دو فک با یک بار تابش است.

این هندسه دو پیامد ماندگار دارد. نخست، بزرگ‌نمایی و اعوجاج افقی و عمودی وابسته به موقعیت بیمار نسبت به لایه کانونی است؛ خطای موقعیت‌دهی مستقیماً بر شکل و اندازه ساختارها اثر می‌گذارد. دوم، روی‌هم‌افتادگی ساختارها و تصاویر شبح (Ghost) است که تفسیر را به تجربه رادیولوژیست وابسته می‌کند. همین محدودیت‌های ذاتی دوبعدی بودن، چند دهه بعد انگیزه توسعه تصویربرداری مقطعی اختصاصی فک و صورت شد. مقاله خوشه‌ای «تکامل رادیوگرافی پانورامیک و اصل توموگرافی چرخشی» در ادامه این فصل منتشر خواهد شد؛ تا آن زمان، دستگاه‌های OPG نمونه‌های امروزی این فناوری را نشان می‌دهند.

گذار از فیلم به تصویر دیجیتال چه زمانی و چگونه رخ داد؟

گذار دیجیتال در دهه ۱۹۸۰ از دو مسیر موازی آغاز شد. مسیر نخست رادیوگرافی محاسباتی با صفحات فسفری تحریک‌پذیر بود که Sonoda و همکاران در ۱۹۸۳ اصول آن را با خوانش لیزری معرفی کردند. مسیر دوم، حسگرهای حالت جامد بود؛ نخستین سامانه دیجیتال مستقیم داخل دهانی، RadioVisioGraphy، در سال ۱۹۸۴ توسط دکتر Mouyen ابداع و توسط Trophy Radiologie تولید شد.

صفحات فسفری تحریک‌پذیر (PSP) از کجا آمدند؟

صفحات فسفری تحریک‌پذیر از رادیولوژی عمومی وارد دندان‌پزشکی شدند. سامانه‌ای که Sonoda و همکاران در ۱۹۸۳ در مجله Radiology معرفی کردند، انرژی الگوی پرتو ایکس را با «لومینسانس تحریک‌شده با لیزرِ روبشی» به سیگنال دیجیتال تبدیل می‌کرد و برای رفع محدودیت‌های سامانه فیلم-اسکرین طراحی شده بود. همین اصل، پایه اسکنرهای فسفری داخل دهانی امروزی است.

در صفحات فسفری، انرژی پرتو در بلورهای فلوروهالید باریم آلاییده با یوروپیوم ذخیره می‌شود و هنگام روبش با لیزر به‌صورت نوری با طول موج متفاوت آزاد می‌شود ^[۷]. مزیت تاریخی PSP، شباهت ابعاد و انعطاف آن به فیلم و دامنه دینامیک گسترده بود. در مطالعه مقایسه‌ای Borg و همکاران، سامانه‌های PSP در بازه وسیعی از دوزها (تابش‌های ۹۱ تا ۹۴۰۰ میکروگری) کیفیت تصویر قابل‌قبول بالینی ارائه کردند، در حالی که بهترین حسگر حالت جامد بالاترین کیفیت را در باریک‌ترین بازه تابش داشت ^[۱۷]. نمونه‌های امروزی این فناوری در دسته سنسورهای فسفرپلیت فهرست شده‌اند.

آیا دیجیتالی شدن همه وعده‌هایش را محقق کرد؟

نه به‌طور کامل. مرور سیستماتیک Wenzel و Møystad (۲۰۱۰) نشان داد که دیجیتالی شدن احتمالاً در زمان کار صرفه‌جویی می‌کند، اما کاهش دوز لزوماً محقق نمی‌شود، تعداد تکرارها و خطاها ممکن است افزایش یابد و ناراحتی بیمار با حسگرها بیشتر از صفحات فسفری و فیلم است. به بیان دیگر، مزایای فناوری بدون آموزش و پروتکل مناسب خودبه‌خود به نتیجه بالینی بهتر تبدیل نمی‌شوند.

در عین حال، Kamburoğlu و همکاران در مرور مقدمه کارآزمایی بالینی خود گزارش می‌کنند که دوزهای مرتبط با گیرنده‌های دیجیتال داخل دهانی در مطالعات پیشین ۵۰ و ۸۰ درصد کمتر از روش‌های آنالوگ گزارش شده است ^[۷]. تفاوت این دو جمع‌بندی، اهمیت تمایز میان «پتانسیل فناوری» و «عملکرد واقعی در مطب» را نشان می‌دهد. مرور Wenzel در ۲۰۰۶ نیز تنها ۴۲ مقاله واجد شرایط (۹ پرسش‌نامه‌ای، ۵ بالینی و ۲۸ آزمایشگاهی) درباره استفاده دندان‌پزشکان از رادیوگرافی دیجیتال و تشخیص پوسیدگی یافت و بر نیاز مداوم به ارزیابی سامانه‌های جدید تأکید کرد ^[۹].

“Not all of the predicted advantages with digital compared to film-based radiography hold true in daily clinical work.”

«همه مزایای پیش‌بینی‌شده رادیوگرافی دیجیتال نسبت به فیلم، در کار روزمره بالینی صادق نیستند.»

— A. Wenzel و A. Møystad، مرور سیستماتیک، Acta Odontologica Scandinavica، ۲۰۱۰ ^[۸]

کدام رویدادها نقاط عطف اصلی این تاریخچه‌اند؟

نقاط عطف اصلی را می‌توان در هشت رویداد خلاصه کرد: کشف پرتو ایکس، توصیف اصل پرتو باریک، انتشار گزارش‌های بالینی پانتوموگرافی، عرضه تجاری دستگاه‌های پانورامیک، معرفی رادیوگرافی محاسباتی با صفحه فسفری، ابداع نخستین حسگر دیجیتال مستقیم، گزارش نخستین CBCT دندانی و انتشار گایدلاین‌های مبتنی بر شواهد CBCT. جدول زیر هر رویداد را همراه منبع مستند آن نشان می‌دهد.

CBCT دندانی چگونه پدید آمد و چه تفاوتی با CT چندبرشی دارد؟

مفهوم CBCT اندکی پس از ساخت نخستین اسکنر CT مطرح شد و ابتدا در آنژیوگرافی به کار رفت. توسعه دستگاه‌های اختصاصی دندانی در نیمه دوم دهه ۱۹۹۰ آغاز شد. تفاوت بنیادین CBCT با CT چندبرشی در هندسه پرتو است: به جای پرتو بادبزنی و چرخش‌های مارپیچی متعدد، یک پرتو مخروطی و آشکارساز دوبعدی در یک چرخش، کل حجم موردنظر را ثبت می‌کنند.

Mozzo و همکاران در ۱۹۹۸ یک دستگاه CT حجمی جدید مبتنی بر پرتو مخروطی را معرفی کردند که به‌طور ویژه برای برنامه‌ریزی ایمپلنت طراحی شده بود. دقت هندسی گزارش‌شده ۰٫۸ تا ۱ درصد برای اندازه‌گیری‌های عرضی و ۲٫۲ درصد برای اندازه‌گیری ارتفاع بود و بیشینه دوز در پروفایل مرکزی تقریباً یک‌ششم CT مارپیچی متعارف برآورد شد ^[۱۰]. یک سال بعد، Arai و همکاران دستگاه Ortho-CT را معرفی کردند که بر پایه یک دستگاه تصویربرداری چندکاره فک و صورت (Scanora ساخت Soredex) ساخته شده بود و فیلم آن با تشدیدکننده تصویر جایگزین شده بود ^[۱۱].

مشخصات Ortho-CT تصویر روشنی از نقطه شروع این فناوری می‌دهد: حجم بازسازی استوانه‌ای به ارتفاع ۳۲ و قطر ۳۸ میلی‌متر، وکسل مکعبی ۰٫۱۳۶ میلی‌متر، ولتاژ ۸۵ کیلوولت و جریان ۱۰ میلی‌آمپر با فیلتر مس ۱ میلی‌متری، زمان اسکن ۱۷ ثانیه، ۵۱۲ پروجکشن در ۳۶۰ درجه و حدود ۱۰ دقیقه زمان بازسازی با رایانه شخصی. حد وضوح حدود ۲ جفت‌خط بر میلی‌متر و دوز ورودی پوست ۰٫۶۲ میلی‌گری گزارش شد ^[۱۱].

از تشدیدکننده تصویر تا آشکارساز مسطح چه تغییر کرد؟

نسل‌های نخست CBCT دندانی معمولاً از تشدیدکننده تصویر استفاده می‌کردند، اما دستگاه‌های امروزی آشکارسازهای مسطح (FPD) دارند. به گفته Pauwels و همکاران، آشکارسازهای مسطح بدون اعوجاج‌اند، بازده دوز بالاتر و دامنه دینامیک وسیع‌تری دارند و در ابعاد کوچک و بزرگ قابل تولیدند. بیشتر آن‌ها از سینتیلاتور یدید سزیم یا گادولینیوم اکسی‌سولفید و خوانش TFT یا CMOS بهره می‌برند.

به موازات تحول سخت‌افزار، الگوریتم‌های بازسازی، اندازه‌های میدان دید و پروتکل‌های کم‌دوز نیز متنوع شدند. مرور به‌روز Kaasalainen و همکاران (۲۰۲۱) توضیح می‌دهد که CBCT در دو دهه اخیر محبوبیت چشمگیری در رادیولوژی دندان یافته و محدودیت‌های تصویربرداری دوبعدی سنتی را با نمایش دقیق چندصفحه‌ای ساختارهای استخوانی فک و صورت برطرف کرده است ^[۱۳]. جزئیات فیزیکی این تحول در مقاله فیزیک CBCT و تفسیر مشخصات دستگاه‌های امروزی در مقاله مشخصات فنی CBCT آمده است.

ایمنی پرتو و اصول تجویز در این مسیر چگونه تکامل یافت؟

ایمنی پرتو از واکنشی تجربی به آسیب‌های پیشگامان، به چارچوبی مبتنی بر شواهد تبدیل شد. در ۱۹۸۷ وزارت بهداشت آمریکا معیارهای تجویز رادیوگرافی دندانی را منتشر کرد، اما به گزارش Hollender پذیرش آن‌ها حتی در دانشکده‌ها گسترده نبود. با ورود CBCT، پروژه اروپایی SEDENTEXCT در ۲۰۱۲ گایدلاین مبتنی بر شواهد منتشر کرد و ICRP در نشریه ۱۲۹ توصیه‌های حفاظتی ویژه CBCT را ارائه داد.

Hollender در مقاله‌ای که هنوز به آن ارجاع داده می‌شود توضیح داد که معیارهای تجویز بر دانش شیوع و پیشرفت شایع‌ترین بیماری‌های دندانی و نادر بودن بیماری‌های پنهان فک استوارند و عواملی مانند آموزش، فشار همتایان، ترجیح بیمار، ملاحظات حقوقی، رشته تخصصی و روال مطب ممکن است تصمیم را از گایدلاین دور کنند ^[۱۴]. او همچنین بر تغییرپذیری میان مشاهده‌گران تأکید کرد:

“The diagnostic interpretation of radiographs is far from a completely objective process, even if it is a question as simple as the presence and/or extent of a carious lesion.”

«تفسیر تشخیصی رادیوگرافی‌ها، حتی در پرسشی به سادگی وجود یا گستره یک ضایعه پوسیدگی، به هیچ وجه فرایندی کاملاً عینی نیست.»

— L. Hollender، Journal of Dental Education، ۱۹۹۲ ^[۱۴]

گایدلاین SEDENTEXCT (نشریه حفاظت پرتویی شماره ۱۷۲ کمیسیون اروپا) داده‌های دوز را به شکلی گردآوری کرد که مقایسه روش‌ها را ممکن می‌سازد. بر پایه این داده‌ها، دوز مؤثر CBCT دندانی-آلوئولی بین ۱۱ تا ۶۷۴ میکروسیورت (میانه ۶۱) و CBCT جمجمه‌ای-صورتی بین ۳۰ تا ۱۰۷۳ میکروسیورت (میانه ۸۷) گزارش شده است ^[۱۵]. مرور سیستماتیک Bornstein و همکاران نیز نشان داد که کمترین دوز در میان دستگاه‌های مختلف CBCT تقریباً ۱۰۰ برابر کمتر از بیشترین دوز است ^[۱۸].

چرا خطر پرتو در کودکان اهمیت بیشتری دارد؟

خطر احتمالی پرتو به سن وابسته است و در جوان‌ترها بیشترین مقدار را دارد. گایدلاین SEDENTEXCT با استفاده از داده‌های ICRP، ضریب خطر نسبی را برای سنین زیر ۱۰ سال سه برابر، ۱۰ تا ۲۰ سال دو برابر و ۲۰ تا ۳۰ سال ۱٫۵ برابر جمعیت مرجع ۳۰ ساله ذکر می‌کند. در مقابل، این ضریب برای ۳۰ تا ۵۰ سال ۰٫۵ و برای ۵۰ تا ۸۰ سال ۰٫۳ است.

این اعداد توضیح می‌دهند چرا گایدلاین‌ها بر توجیه فردی هر تابش، به‌ویژه در کودکان و نوجوانان، تأکید دارند ^[۱۵]. ICRP در نشریه ۱۲۹ نیز هشدار می‌دهد که تصور کم‌دوز بودن CBCT تنها درباره کاربردهای اولیه درست بود و امروز این فناوری به‌طور گسترده توسط متخصصانی استفاده می‌شود که آموزش اندکی در حفاظت پرتویی دیده‌اند ^[۱۶].

“The perception that CBCT involves lower doses was only true in initial applications.”

«این تصور که CBCT با دوزهای کمتری همراه است، تنها در کاربردهای اولیه درست بود.»

— کمیسیون بین‌المللی حفاظت در برابر اشعه، ICRP Publication 129، ۲۰۱۵ ^[۱۶]

این تاریخچه برای رادیولوژیست امروز چه پیامی دارد؟

پیام اصلی این است که هر جهش فناوری، اطلاعات تشخیصی بیشتری فراهم کرده اما مسئولیت انتخاب درست روش و پروتکل را نیز سنگین‌تر کرده است. رادیولوژیست امروز باید روش را بر اساس پرسش تشخیصی انتخاب کند، کوچک‌ترین میدان دید کافی را به کار ببرد، محدودیت‌های هر گیرنده را بشناسد و تفسیر را با آگاهی از تغییرپذیری مشاهده‌گر و آرتیفکت‌ها انجام دهد.

از منظر تجهیزات، پلتفرم‌های امروزی معمولاً پانورامیک، سفالومتری و CBCT را در یک دستگاه ترکیب می‌کنند و گیرنده‌های داخل دهانی نیز در دو خانواده حسگرهای حالت جامد و صفحات فسفری ادامه یافته‌اند. نمونه‌هایی از این نسل را می‌توان در دسته دستگاه‌های CBCT و صفحه دستگاه CBCT OP 3D دید. مرور کوتاه‌تری از روند فناوری نیز پیش‌تر در مقاله پیشرفت تکنولوژی در دستگاه‌های تصویربرداری دندان‌پزشکی منتشر شده است.

پرسش‌های متداول

جمع‌بندی

رادیولوژی دهان، فک و صورت در مسیر خود از فیلم‌های کم‌حساس و تابش‌های طولانی به توموگرافی چرخشی پانورامیک، سپس به گیرنده‌های دیجیتال و در نهایت به تصویربرداری حجمی CBCT رسیده است. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که هر گام، پرسش‌های تشخیصی تازه‌ای را قابل‌پاسخ کرد، اما هم‌زمان چالش‌های تازه‌ای در دوز، آرتیفکت، تفسیر و آموزش به وجود آورد. شناخت این مسیر، مبنای منطقی برای انتخاب روش، پروتکل و گیرنده مناسب در عمل امروز فراهم می‌کند و زمینه مطالعه مقالات تخصصی بعدی این دانشنامه، مانند CBCT برای ایمپلنت، است.

منابع

1. Jacobsohn PH, Fedran RJ. Making darkness visible: the discovery of X-ray and its introduction to dentistry. J Am Dent Assoc. 1995;126(10):1359-67. doi:10.14219/jada.archive.1995.0044
2. Campbell DJ. A brief history of dental radiography. N Z Dent J. 1995;91(406):127-33. PubMed: 8602286
3. Hallikainen D. History of panoramic radiography. Acta Radiol. 1996;37(3 Pt 2):441-5. doi:10.1177/02841851960373P207
4. Soila P, Paatero YV. Clinical pantomography of the jaws. Radiology. 1956;66(6):818-24. doi:10.1148/66.6.818
5. Paatero YV. Pantomography and orthopantomography. Oral Surg Oral Med Oral Pathol. 1961;14:947-53. doi:10.1016/0030-4220(61)90009-3
6. Sonoda M, Takano M, Miyahara J, Kato H. Computed radiography utilizing scanning laser stimulated luminescence. Radiology. 1983;148(3):833-8. doi:10.1148/radiology.148.3.6878707
7. Kamburoğlu K, Samunahmetoğlu E, Eratam N, Sönmez G, Karahan S. Clinical comparison of intraoral CMOS and PSP detectors in terms of time efficiency, patient comfort, and subjective image quality. Imaging Sci Dent. 2022;52(1):93-101. doi:10.5624/isd.20210241
8. Wenzel A, Møystad A. Work flow with digital intraoral radiography: a systematic review. Acta Odontol Scand. 2010;68(2):106-14. doi:10.3109/00016350903514426
9. Wenzel A. A review of dentists’ use of digital radiography and caries diagnosis with digital systems. Dentomaxillofac Radiol. 2006;35(5):307-14. doi:10.1259/dmfr/64693712
10. Mozzo P, Procacci C, Tacconi A, Martini PT, Andreis IA. A new volumetric CT machine for dental imaging based on the cone-beam technique: preliminary results. Eur Radiol. 1998;8(9):1558-64. doi:10.1007/s003300050586
11. Arai Y, Tammisalo E, Iwai K, Hashimoto K, Shinoda K. Development of a compact computed tomographic apparatus for dental use. Dentomaxillofac Radiol. 1999;28(4):245-8. doi:10.1038/sj/dmfr/4600448
12. Pauwels R, Araki K, Siewerdsen JH, Thongvigitmanee SS. Technical aspects of dental CBCT: state of the art. Dentomaxillofac Radiol. 2015;44(1):20140224. doi:10.1259/dmfr.20140224
13. Kaasalainen T, Ekholm M, Siiskonen T, Kortesniemi M. Dental cone beam CT: An updated review. Phys Med. 2021;88:193-217. doi:10.1016/j.ejmp.2021.07.007
14. Hollender L. Decision making in radiographic imaging. J Dent Educ. 1992;56(12):834-43. PubMed: 1487586
15. European Commission. Radiation Protection No 172: Cone beam CT for dental and maxillofacial radiology — Evidence-based guidelines (SEDENTEXCT). Luxembourg: Publications Office of the EU; 2012. doi:10.2768/21874
16. ICRP; Rehani MM, Gupta R, Bartling S, et al. Radiological protection in cone beam computed tomography (CBCT). ICRP Publication 129. Ann ICRP. 2015;44(1):9-127. doi:10.1177/0146645315575485
17. Borg E, Attaelmanan A, Gröndahl HG. Subjective image quality of solid-state and photostimulable phosphor systems for digital intra-oral radiography. Dentomaxillofac Radiol. 2000;29(2):70-5. doi:10.1038/sj/dmfr/4600501
18. Bornstein MM, Scarfe WC, Vaughn VM, Jacobs R. Cone beam computed tomography in implant dentistry: a systematic review focusing on guidelines, indications, and radiation dose risks. Int J Oral Maxillofac Implants. 2014;29 Suppl:55-77. doi:10.11607/jomi.2014suppl.g1.4

نسخه PDF مقاله

نسخه کامل این مقاله را می‌توانید به‌صورت PDF مشاهده یا دریافت کنید.

⬇ دانلود PDF مقاله